Yuxu, sadəcə bədənin dincəlməsi deyil, həm də beynin yenilənməsi, yaddaşın möhkəmlənməsi və emosional tarazlığın bərpası üçün həyati əhəmiyyət kəsb edən mürəkkəb bir prosesdir.
Bir çox insan yuxunu vahid bir blok kimi təsəvvür etsə də, əslində yuxu müxtəlif mərhələlərdən (fazalardan) ibarətdir. Bu mərhələlər arasında ən sirli və ən vacib olanlardan biri REM yuxusudur.
Lakin bəzən bu mərhələdə ciddi problemlər yarana bilər. Bəs, REM yuxusu nədir? REM yuxu pozğunluğu (REM yuxu davranışı pozğunluğu) insan sağlamlığına necə təsir edir?
REM yuxusu nədir?
REM, ingilis dilindən tərcümədə “Sürətli Göz Hərəkəti” (Rapid Eye Movement) mənasını verir. Bu mərhələ yuxuya getdikdən təxminən 90 dəqiqə sonra başlayır.
Bu zaman beyin aktivliyi oyanıqlıq halına çox yaxın olur, tənəffüs sürətlənir və nizamsızlaşır, gözlər qapalı olsa da, göz qapaqları altında sürətlə hərəkət edir.
Ən maraqlısı odur ki, yuxu görkənlərimizin böyük bir hissəsi məhz bu fazada baş verir.
Təkamül baxımından REM yuxusunun ən vacib xüsusiyyəti “atoniya” adlanan vəziyyətdir. Bu, bədən əzələlərinin (tənəffüs və göz əzələləri istisna olmaqla) müvəqqəti iflic olmasıdır.
Bu mexanizm təhlükəsizlik üçün vacibdir: yuxuda gördüyümüz hərəkətləri (qaçmaq, tullanmaq, danışmaq) real həyatda təkrarlamamağımız üçün beyin bədəni “kilidləyir”.
REM yuxusunun qrqanizm üçün əhəmiyyəti
Niyə bizə REM yuxusu lazımdır? Elm adamları hələ də bu suala tam cavab tapmağa çalışsalar da, aşağıdakı funksiyalar sübut olunmuşdur:
Yaddaş və Öyrənmə: Gün ərzində öyrəndiyiniz məlumatlar REM yuxusu zamanı qısamüddətli yaddaşdan uzunmüddətli yaddaşa köçürülür. Tələbələr və zehni işlə məşğul olanlar üçün bu faza əvəzolunmazdır.
Emosional Tənzimləmə: Beyin bu mərhələdə emosiyaları emal edir. Kifayət qədər REM yuxusu almayan insanlar daha aqressiv, narahat və depressiyaya meylli olurlar.
Beyin İnkişafı: Körpələrdə yuxunun böyük hissəsi REM fazasında keçir, bu da onların sürətli beyin inkişafı üçün kritikdir.
REM yuxu davranışı pozğunluğu (RBD) nədir?
Məqaləmizin əsas mövzularından biri olan REM yuxu pozğunluğu (tibb dilində REM Yuxu Davranışı Pozğunluğu) yuxarıda bəhs etdiyimiz “təhlükəsizlik kilidinin” (atoniyanın) işləməməsi və ya natamam işləməsi halıdır.
Normalda insan yuxu görərkən hərəkətsiz qalmalıdır. Lakin REM yuxu davranış pozunluğu olan xəstələrdə beyin əzələlərə “hərəkət etmə” siqnalını tam ötürə bilmir.
Nəticədə, xəstə yuxuda gördüklərini fiziki olaraq icra etməyə başlayır. Bu, həm xəstənin özü, həm də yataq partnyoru üçün təhlükəli ola bilər.
Əsas simptomlar
REM yuxu davranış pozuntusu-nun əlamətləri adətən qəflətən başlayır və zamanla pisləşə bilər. Ən yayılmış simptomlar bunlardır:
Fiziki Hərəkətlər: Yataqda təpik atmaq, yumruqla vurmaq, qollarını yelləmək və ya yataqdan sıçrayıb düşmək.
Səsli Reaksiyalar: Yuxuda qışqırmaq, danışmaq, gülmək və ya söyüş söymək.
Canlı və Aqressiv Yuxular: Xəstələr tez-tez kimdənsə qaçdıqlarını, döyüşdüklərini və ya təhlükədə olduqlarını görürlər.
Oyanarkən Xatırlama: Xəstə oyadıldıqda adətən gördüyü yuxunu dəqiq xatırlayır və hərəkətlərinin yuxu ilə əlaqəli olduğunu anlayır (bu, bəzi digər yuxu problemlərindən fərqlidir).
Səbəblər və risk faktorları
REM yuxusu nədir? REM yuxu pozğunluğu niyə yaranır? Bu sualın cavabı bir qədər mürəkkəbdir.
REM yuxu pozğunluğu əsasən 50 yaşdan yuxarı kişilərdə daha çox rast gəlinir, lakin qadınlarda və gənclərdə də ola bilər.
Səbəblər iki qrupa bölünür:
1. İdiopatik (Səbəbi Naməlum)
Bəzi hallarda həkimlər pozğunluğun dəqiq səbəbini tapa bilmirlər. Lakin müasir araşdırmalar göstərir ki, bu, gələcəkdə yaranacaq nevroloji xəstəliklərin erkən xəbərçisi ola bilər.
2. Simptomatik (İkinci dərəcəli)
Bu halda pozğunluq başqa bir xəstəlik və ya amillə əlaqəlidir:
Neyrodegenerativ Xəstəliklər: Parkinson xəstəliyi, Levi cisimcikli demensiya və ya çoxsaylı sistem atrofiyası kimi xəstəliklərlə RBD arasında güclü əlaqə var. Statistikaya görə, RBD olan insanların bir qismində illər sonra bu xəstəliklər inkişaf edə bilər.
Dərmanlar: Bəzi antidepresanlar (xüsusilə SSRİ qrupu) REM yuxusunun strukturunu pozaraq bu simptomlara səbəb ola bilər.
Zərərli Vərdişlər: Alkoqol qəbulu və ya qəfil alkoqoldan imtina (abstinensiya) sindromu.
Diaqnostika: Həkimə nə zaman müraciət etməli?
Əgər sizdə və ya yaxınınızda yuxuda aqressiv hərəkətlər, özünə və ya ətrafdakılara xəsarət yetirmə halları müşahidə olunursa, mütləq bir somnoloqa (yuxu həkimi) və ya nevropatoloqa müraciət etməlisiniz.
Diaqnoz adətən aşağıdakı üsullarla qoyulur:
Anamnez: Həkim sizin və yataq partnyorunuzun şikayətlərini dinləyir.
Polisomnoqrafiya (Yuxu Testi): Bu, “qızıl standart” hesab olunur. Xəstə bir gecə xüsusi yuxu laboratoriyasında yatır. Bu zaman beyin dalğaları, ürək ritmi, tənəffüs və ən əsası əzələ aktivliyi (EMG) qeydə alınır. REM fazasında əzələ tonusunun yüksək olması diaqnozu təsdiqləyir.
Müalicə və idarəetmə üsulları
Xoşbəxtlikdən, REM yuxu davranış pozğunluğu müalicəyə tabe olan bir vəziyyətdir. Müalicənin əsas məqsədi xəstənin təhlükəsizliyini təmin etmək və yuxu keyfiyyətini artırmaqdır.
Dərman müalicəsi
Həkimlər adətən melatonin (yuxu hormonu) və ya klonazepam (sakitləşdirici təsirli dərman) kimi preparatlar təyin edə bilərlər.
DİQQƏT: Heç vaxt həkim məsləhəti olmadan dərman qəbul etməyin. Bu dərmanların yan təsirləri ola bilər və dozaj fərdi təyin olunmalıdır.
Təhlükəsiz yataq otağı mühiti
Dərmanlardan əlavə, fiziki təhlükəsizlik tədbirləri həyati vacibdir:
Yatağın ətrafındakı iti künclü mebelləri uzaqlaşdırın.
Yerdə xalça və ya yumşaq döşəmə örtüklərindən istifadə edin.
Pəncərələri bağlayın və ya qoruyucu barmaqlıqlar quraşdırın.
Lazım gələrsə, xəstənin tək yatması daha təhlükəsiz ola bilər.
Tez-Tez verilən suallar
1. Yetkin insan üçün REM yuxusu nə qədər olmalıdır?
Yetkin bir insanın gecəlik yuxusunun təxminən 20-25%-i REM yuxusundan ibarət olmalıdır. Əgər siz 7-8 saat yatırsınızsa, bunun təxminən 90-120 dəqiqəsi REM fazasına düşməlidir.
Bu müddət yaşa dolduqca azala bilər, lakin tamamilə yox olması ciddi sağlamlıq problemlərinə işarədir.
2. Kabuslar ilə REM yuxu davranış pozğunluğu arasındakı fərq nədir?
Əsas fərq fiziki hərəkətdir. Adi kabus görən insan qorxu iləoyanır, lakin yuxuda ikən hərəkətsiz qalır (atoniya sayəsində). REM yuxu davranış pozğunluğu olan şəxs isə yuxudakı hadisələri fiziki olaraq yaşayır – qışqırır, vurur və ya qaçmağa çalışır. Həmçinin, kabuslar adətən uşaqlarda, RBD isə yaşlılarda daha çox rast gəlinir.
3. Alkoqol və kofein REM yuxusuna necə təsir edir?
Həm alkoqol, həm də kofein REM yuxusunun qatilidir. Alkoqol sizi tez yuxuya getsəniz belə, yuxunun ikinci yarısında REM fazasını bloklayır və yuxunun parçalanmasına səbəb olur. Kofein isə ümumiyyətlə yuxuya getməyi çətinləşdirir və dərin yuxu fazalarına keçidi əngəlləyir. Sağlam REM yuxusu üçün yatmazdan ən azı 4-6 saat əvvəl bu maddələrdən uzaq durmaq lazımdır.
5. REM yuxu pozğunluğu tamamilə müalicə olunurmu?
Hal-hazırda REM yuxu pozğunluğu-nun tam “birdəfəlik” müalicəsi yoxdur, lakin simptomlar çox uğurla idarə oluna bilir. Düzgün seçilmiş dərmanlar və həyat tərzi dəyişiklikləri ilə simptomları 90% hallarda aradan qaldırmaq mümkündür. Lakin bu, xroniki bir vəziyyət olduğu üçün daimi həkim nəzarəti tələb edə bilər.
Qeyd: Bu məqalə yalnız maarifləndirmə məqsədi daşıyır və peşəkar tibbi məsləhəti əvəz etmir.
