Nevroloji xəstəliklər beyin, onurğa beyni, əsəblər və əzələ sistemini əhatə edən geniş bir xəstəliklər qrupudur. Bu xəstəliklər həyat keyfiyyətinə ciddi təsir göstərə bilər və erkən diaqnoz çox vacibdir.
Nevroloji xəstəliklərin əlamətləri müxtəlif formalarda özünü göstərir və hər bir əlamət mümkün problemin siqnalı ola bilər.
Nevroloji xəstəliklərin ən çox rast gəlinən əlamətləri
1. Baş ağrıları və miqren
Baş ağrısı nevroloji problemlərin ən geniş yayılmış əlamətlərindən biridir. Hər baş ağrısı nevroloji xəstəlik demək olmasa da, xüsusilə davamlı, şiddətli və ya tədricən pisləşən baş ağrıları diqqət tələb edir.
Miqren tipli baş ağrıları adətən başın bir tərəfində zonqlayan xarakterli olur, ürək bulanması və işığa həssaslıqla müşayiət olunur.
Bəzi hallarda görmə pozğunluqları (aura) yarana bilər. Əgər baş ağrınız normal ağrıkəsici dərmanlarla keçmirsə və ya gündəlik həyatınızı ciddi məhdudlaşdırırsa, nevroloqa müraciət vacibdir.
2. Başgicəllənmə və Tarazlıq pozğunluqları
Başgicəllənmə hissi, otaqın fırlandığı təəssüratı və ya tarazlığı saxlamaqda çətinliklər beyin, daxili qulaq və ya vestibulyar sistemlə əlaqəli problemlərin göstəricisi ola bilər. Bu əlamətlər xüsusilə yaşlı insanlarda yıxılma riskini artırır və ciddi travmalara səbəb ola bilər.
Tez-tez başgicəllənmə, xüsusən başın hərəkətləri zamanı güclənən vertiqo, eşitmə problemləri ilə müşayiət olunan başgicəllənmə mütləq tibbi qiymətləndirmə tələb edir.
3. Hərəkət və Koordinasiya problemləri
Əzələ zəifliyi, titrəmə, koordinasiyanın pozulması və ya hərəkətlərdə ləngimə nevroloji xəstəliklərin mühüm göstəriciləridir.
Parkinson xəstəliyində əllərdə istirahət zamanı titrəmə, hərəkətlərdə yavaşlıq və əzələ sərtliyi müşahidə olunur.
Dağınız skleroz-da isə əzələ zəifliyi, koordinasiya pozğunluqları və balans problemləri rast gəlinir. Bir tərəfli ani əzələ zəifliyi, xüsusən üz, qol və ya ayaqda, insultun təcili əlaməti ola bilər və dərhal təcili yardım tələb edir.
4. Hiss pozğunluqları
Karıncalanma, yanma, keyimə və ya hiss itkisi nevroloji sistemdə problemlərin göstəricisi kimi çıxış edə bilər. Bu əlamətlər periferik neyropatiya, onurğa beyni problemləri və ya beyin pozğunluqları ilə əlaqəli ola bilər.
Diabetik neyropatiyada ayaqlarda və əllərdə simmetrik hiss pozğunluqları müşahidə olunur.
Karpal tunel sindromunda isə biləkdən əl barmaqlarına yayılan karıncalanma və ağrı hiss edilir. Hiss pozğunluqları tədricən inkişaf edə bilər və ya qəfil başlaya bilər.
5. Yaddaş və Koqnitiv pozğunluqlar
Yaddaş problemləri, diqqəti cəmləşdirməkdə çətinlik, qarışıqlıq və fikir proseslərində ləngimə nevroloji xəstəliklərin mühüm əlamətləridir.
Normal yaşlanma prosesində yüngül yaddaş zəifliyi ola bilsə də, gündəlik fəaliyyətləri təsir edən ciddi yaddaş itkisi ciddi narahatlıq doğurmalıdır.
Alzheimer xəstəliyinin erkən mərhələlərində son hadisələri xatırlamaqda çətinlik, tanış yerlərdə yolunu itirmək və nitq problemləri müşahidə olunur. Qısa müddətli yaddaş itkisi, ani qarışıqlıq və ya şüur dəyişiklikləri təcili tibbi yardım tələb edir.
6. Tutmalar və Epileptik tutulmalar
Epileptik tutulmalar beyin hüceyrələrinin ani və qeyri-normal elektrik aktivliyinin nəticəsidir. Tutmalar müxtəlif formalarda özünü göstərə bilər: ümumi konvulsiyalardan tutmuş qısa müddətli şüur itkisi və ya sadəcə baxışın donması kimi zəif əlamətlərə qədər.
Bəzi hallarda tutmadan əvvəl xüsusi hisslər (aura) yaranır – qeyri-adi qoxu, dad və ya vizual halüsinasiyalar. Hər hansı bir tutma epizodu, xüsusən əvvəllər epilepsiya diaqnozu qoyulmamış şəxslərdə, dərhal tibbi müayinə tələb edir.
7. Görmə problemləri
Qəfil görmə itkisi, ikili görmə, görmə sahəsində qara lənkələr və ya işıq parlaqlarının görünməsi nevroloji problemlərin əlaməti ola bilər. Optik nevriti görmə sinirinin iltihabı görmənin kəskin azalması, göz hərəkətləri zamanı ağrı ilə müşayiət olunur.
İnsult zamanı görmə sahəsinin bir hissəsində ani itki baş verə bilər. Miqren auraları zamanı isə müvəqqəti vizual pozğunluqlar – ziqzaq xətlər, parlaq nöqtələr və ya qismən görmə itkisi müşahidə olunur.
8. Nitq və Dil pozğunluqları
Nitqin çətinləşməsi, sözləri tapmaqda problem, anlaşılmaz danışıq və ya yazını başa düşməkdə çətinlik beynin dil mərkəzlərinin zədələnməsinin göstəricisi ola bilər. İnsultda ani nitq pozğunluqları (afaziya) tez-tez müşahidə olunur.
Progresiv nevroloji xəstəliklərdə nitq tədricən pozulur, səs tonunda dəyişikliklər yaranır. Danışıq zamanı sözlərin qarışdırılması, cümlələri düzgün qurmaqda çətinlik və ya başqalarının dediklərini başa düşməkdə problem diqqət tələb edir.
9. Ağrı sindromları
Xroniki nevroloji ağrılar həyat keyfiyyətini ciddi şəkildə azaldır. Trigeminal nevralgiya üz əsəbinin zədələnməsi nəticəsində yaranır və üzdə şimşək kimi kəskin ağrılar şəklində özünü göstərir.
Postherpetik nevralgiya zona xəstəliyindən sonra yaranır və uzun müddət davam edə bilir. Neyropatik ağrılar adi ağrıkəsicilərə zəif cavab verir və xüsusi müalicə tələb edir.
10. Yuxu pozğunluqları
İnsomiya, gündüz artıq yuxululuq, yuxuda ağır nəfəs alma (apnea) və ya narkolepsiya kimi problemlər nevroloji sistemi əlaqəli ola bilər. Parkinson xəstəliyində yuxu tsiklinin pozulması, REM yuxu pozğunluqları müşahidə olunur.
Narkolepsiyada isə gündüz nəzarət edilə bilməyən yuxululuq hücumları baş verir. Keyfiyyətli yuxunun olmaması digər nevroloji simptomları da pisləşdirə bilər.
Tez-tez verilən suallar
1. Nevroloji xəstəliklərin əlamətləri nə vaxt təhlükəli sayılır?
Nevroloji əlamətlərin təhlükəli olub-olmaması onların başlanma tərzi, şiddəti və müşayiət edən digər simptomlardan asılıdır.
Qəfil başlayan və sürətlə pisləşən əlamətlər, xüsusən bir tərəfli zəiflik, danışıq çətinliyi, güclü baş ağrısı və ya şüur pozğunluqları dərhal təcili yardım tələb edir.
Bu əlamətlər insult və ya beyin qanaxması kimi həyati təhlükəli vəziyyətlərin göstəricisi ola bilər. Həmçinin, ilk dəfə yaşanan tutma, qəfil görmə itkisi və ya kəskin koordinasiya pozğunluqları təcili tibbi qiymətləndirmə tələb edir.
Digər tərəfdən, tədricən inkişaf edən əlamətlər – məsələn, yavaş-yavaş pisləşən yaddaş, mülayim baş ağrıları və ya yüngül hiss pozğunluqları – planlaşdırılmış nevroloq müayinəsi üçün əsas verir.
2. Gənc insanlarda nevroloji xəstəlik əlamətləri yarana bilərmi?
Bəli, nevroloji xəstəliklər yalnız yaşlı insanlarda deyil, gənc yaşlarda da özünü göstərə bilər. Miqren adətən 20-30 yaş aralığında başlayır və qadınlarda daha çox rast gəlinir.
Epilepsiya hər yaşda ortaya çıxa bilər, lakin uşaqlıq və erkən yeniyetməlik dövründə daha tez-tez diaqnoz qoyulur.
Dağınız skleroz çox vaxt 20-40 yaş arası insanlarda aşkar edilir və erkən əlamətlərinə görmə problemləri, əzələ zəifliyi və koordinasiya pozğunluqları daxildir.
Baş və idman travmaları, genetik meyl, infeksiyalar və ya autoimmun proseslər gənc insanlarda nevroloji problemlərə səbəb ola bilər.
Gənclərdə kompüter və smartfonların həddindən artıq istifadəsi nəticəsində gərginlik tipli baş ağrıları, boyun problemləri və göz yorğunluğu da tez-tez müşahidə olunur. Məhz bu səbəbdən hər yaşda nevroloji əlamətləri ciddi qəbul etmək vacibdir.
3. Stress nevroloji əlamətlərə səbəb ola bilərmi?
Stress və psixoloji gərginlik bir çox nevroloji əlamətləri tetikləyə və ya pisləşdirə bilər. Xroniki stress gərginlik tipli baş ağrılarının ən çox rast gəlinən səbəbidir və boyun, çiyin əzələlərinin daimi gərginliyi ilə əlaqədardır.
Həmçinin stress miqren hücumlarını da provoke edə bilər. Narahatlıq pozğunluqlarında başgicəllənmə, əl-ayaq karıncalanması, əzələ gərginliyi və yuxu pozğunluqları müşahidə olunur ki, bunlar da nevroloji əlamətlərə bənzəyir.
Lakin əsl nevroloji xəstəliklərlə stress əlamətlərini ayırd etmək çox vacibdir. Stress adətən müəyyən situasiyalarla əlaqəli olur və istirahətdən sonra yaxşılaşır, əsl nevroloji problemlər isə stressdən asılı olmayaraq davam edir və proqressiv xarakter daşıyır.
Əgər əlamətlər stress idarəsindən sonra keçmirsə, mütləq nevroloqa müraciət etmək lazımdır, çünki stress və nevroloji xəstəlik eyni zamanda da mövcud ola bilər.
4. Nevroloji əlamətləri olan şəxs hansı həkim haqqında müraciət etməlidir?
Nevroloji əlamətlərlə ilk növbədə ailə həkiminizə və ya terapevtə müraciət etmək məsləhətdir. Ailə həkimi ilkin müayinə aparır, əsas laborator testləri təyin edir və nevroloqa göndəriş verib-verməməyə qərar verir.
Bəzi hallarda təcili vəziyyətlərdə – insult əlamətləri, güclü baş ağrısı, tutmalar – dərhal təcili yardım xidmətinə (103) zəng etmək lazımdır. Nevroloq sinir sisteminin xəstəliklərinin diaqnostikası və müalicəsi üzrə ixtisaslaşmış həkimdir və xüsusi nevroloji müayinə aparır, MRT, KT, EEG kimi müayinələr təyin edir.
Qeyd: Bu məqalə yalnız maarifləndirmə məqsədi daşıyır və peşəkar tibbi məsləhəti əvəz etmir.
