İnsult (iflic) nədir, əlamətləri və müalicə üsulları

İnsult nədir?

İnsult, beynin bir hissəsində hər hansı bir səbəbdən kifayət qədər qan axını olmadıqda müşahidə edilən və həyati təhlükəsi olan təcili tibbi bir vəziyyətdir. Əksər hallarda tıxanmış bir arteriya və ya beyində meydana gələn qanaxma səbəbindən baş verir.

Beyin damarlarına gələn nizamlı qan axınındakı kəsilmə və ya pozulma, həmin bölgədəki beyin hüceyrələrinin oksigen çatışmazlığından ölməsinə səbəb olur.

Beyin bir çox fərqli bölgə və qabiliyyətlərə nəzarət edən bir orqan olduğu üçün insult vəziyyətində əlamətlər təsirə məruz qalan bölgəyə görə dəyişir.

İnsultun növləri hansılardır?

İnsult növləri zədənin yaranma formasına görə iki əsas vəziyyətə görə təsnif edilir. Bunlar beyinə qan axınını əngəlləyən bir laxta və ya bir qan damarının cırılıb beyin bölgəsində qanaxma ilə qan axınını əngəlləməsi vəziyyətləridir. Bu hallar işemik insult və hemorragik insult olaraq adlandırılır.

İflic növlərinin xüsusiyyətləri bunlardır:

İşemik insult

İşemik insult, adətən damarlarda yaranan tıxanmalar nəticəsində meydana gəlir. Qan damarlarını tıxayan laxtalar və ya lövhəciklər beyinə gedən qan axınını əngəlləyir, bu da həmin bölgədəki sinir hüceyrələrinə kifayət qədər oksigen və qida maddəsinin çatmamasına səbəb olur.

İşemik insult, ani keyləşmə, danışmaqda çətinlik və müvazinət itkisi kimi əlamətlərlə özünü göstərir. İşemik insultlar ən çox rast gəlinən iflic növü olub, bütün iflic hallarının təxminən 80%-ni təşkil edir.

İşemik insultun yaranmasına səbəb olan hallar arasında beyində laxta yaranması (tromboz), bədənin başqa bir yerində yaranan və sərbəst hərəkət edərək beyin qan damarlarını tıxayan bir laxta parçası (emboliya), uzun müddət müalicə olunmamış yüksək təzyiq, yüksək xolesterin və yüksək qan şəkəri (tip 2 diabet) səbəbindən müşahidə edilən kiçik damar tıxanmaları ola bilər.

Hemorragik İnsult

Hemorragik insult, damarlardakı cırılmaların yol açdığı bir vəziyyətdir. Bu cırılmalar adətən damar divarlarının zəif olduğu nöqtələrdə meydana gəlir və qanın beyin toxumasına sızmasına səbəb olur. Hemorragik insult, şiddətli baş ağrısı, ürəkbulanma və huşun itirilməsi kimi əlamətlərlə özünü göstərir.

Həmçinin, bəzi hallarda subaraxnoidal boşluqda (beyin ilə kəllə sümüyü arasındakı boşluq) qanaxma səbəbindən insult müşahidə edilə bilər. Subaraxnoidal qanaxma, adətən subaraxnoidal boşluqda yerləşən qan damarlarının cırılması nəticəsində yaranan bir vəziyyətdir.

Bu qanaxma, beyin-onurğa beyni mayesindəki qanın beyin toxumasına sızmasına səbəb ola bilər və altındakı beyin toxumasına təzyiq göstərərək iflic riskini artıra bilər.

İnsult niyə baş verir?

İnsult beyin damarlarında meydana gələn tıxanma və ya qanaxma səbəbindən yaranır. İnsult növləri olan işemik və hemorragik insultun yaranmasında bir çox fərqli amil təsirli ola bilər.

İnsultun səbəbləri aşağıdakı kimi sıralana bilər:

İşemik insultun Səbəbləri

• Ateroskleroz (arteriya divarlarında yağ toplanması)
• Laxtalanma pozğunluqları
• Qulaqcıqların fibrilyasiyası (ürək ritminin pozulması)
• Ürək qüsurları
• Mikrovaskulyar işemik xəstəlik

Hemorragik İnsultun Səbəbləri

• Damar cırılmaları
• Yüksək təzyiq
• Beyin anevrizmaları (beyin damarlarında genişlənmə)

Həmçinin:

• Siqaret və spirtli içki istifadəsi
• İrsi xəstəliklər
• ALS, MS, Parkinson kimi sinir sisteminə təsir edən xroniki xəstəliklər
• Beyin şişləri
• Moyamoya xəstəliyi (beyin qan damarlarının daralması və ya tıxanması xəstəliyi)

İnsult (iflicin) əlamətləri nələrdir?

İnsult, adətən bədənin bir tərəfində və ya müəyyən bir bölgəsində meydana gələn ani hərəkət itkisi və ya zəiflik olaraq təyin edilir. Beyin insanlarda fərqli bölgələrə və fərqli qabiliyyətlərə nəzarət edən bir orqan olub, iflic əlamətləri beynin təsirləndiyi bölgəyə bağlı olaraq müşahidə edilir.

İnsult əlamətlərinə bunlar daxil ola bilər:

• Əksər hallarda birtərəfli meydana gələn zəiflik və ya iflic vəziyyəti
• Üzdə əzələ nəzarətinin itirilməsi
• Afaziya (Danışıq qabiliyyətinin itirilməsi)
• Kəkələyərək və ya pozğun danışma (dizartriya)
• Hissiyyat orqanlarında (görmə, eşitmə, qoxu, dad və toxunma) ani itki
• Bulanıq və ya cüt görmə (diplopiya)
• Koordinasiya itkisi (ataksiya)
• Başgicəllənmə və ya müvazinət itkisi
• Ürəkbulanma və qusma
• Boyun tutulması
• Şüur bulanıqlığı
• Qıcolma keçirmə
• Yaddaş itkisi (amneziya)
• Baş ağrıları (adətən ani və şiddətli)
• Bayılma
• Koma

İnsult müalicəsi necə aparılır?

İflic müalicəsi əksər hallarda uzun müddət tətbiq edilməli olan bir müalicə proqramını əhatə edir və fərdi planlaşdırma tələb edir.

İnsult (iflic) müalicəsində istifadə edilən üsullardan bəziləri bunlardır:

• Təcili Müdaxilə və İlk Yardım: İflic əlamətləri ilk dəfə fərq edildikdə dərhal tibbi yardım çağırılmalıdır. Təcili müdaxilədə həkim tərəfindən iflicin növünə görə fərqli müdaxilələr edilə bilər. İşemik insult növlərində əksər hallarda trombolitik adlanan müəyyən bir dərman növü ilə müdaxilə edilə bilər. Həmçinin mexaniki trombektomiya (cihazla laxtanın çıxarılması) proseduru tətbiq edilə bilər. Hemorragik insult növündə müalicə qanaxmanın yeri və şiddətinə görə planlaşdırılır. Əksər hallarda ilk növbədə qan təzyiqini aşağı salmağa çalışılır. Qan təzyiqinin aşağı salınması davam edən qanaxma miqdarının azalmasına və ümumi sağlamlıq vəziyyətinin daha da pisləşməsinin qarşısını almağa kömək edə bilər. Digər müalicə prosedurları da qanaxmanın dayandırılması və laxtalanmanın aradan qaldırılmasıdır. Bəzi hallarda beyində yığılan qanın toxumalarda yaratdığı təzyiqi azaltmaq üçün əməliyyat lazım ola bilər.
• Reabilitasiya və Fizioterapiya: Fizioterapiya, iflicli bölgədəki əzələləri gücləndirməyə və elastikliyi artırmağa yönəlmiş məşqləri əhatə edir. Reabilitasiya proqramları xəstənin gündəlik həyat fəaliyyətlərinə qayıtmasını dəstəkləyir.
• Nitq və Dil Terapiyası: İflic, nitq və dil bacarıqlarına təsir edə bilər, bu səbəbdən ünsiyyət bacarıqlarını inkişaf etdirməyə yönəlmiş nitq terapiyası müalicəsi planlaşdırıla bilər. Udqunma problemləri üçün də dil terapiyası tövsiyə edilə bilər.
• Dərman Müalicəsi: Həkim tərəfindən təyin edilən dərmanlar, iflicin səbəbindən asılı olaraq ağrının idarə olunması, əzələ spazmlarına nəzarət və ya qan laxtalanmasının qarşısının alınması kimi sahələrdə istifadə edilə bilər.
• Psixososial Dəstək: İflic, xəstədə emosional və psixoloji təsirlər yarada bilər; bu səbəbdən psixososial dəstək, xəstənin psixi sağlamlığını dəstəkləməyə yönəlir. Psixoloqlar, sosial xidmət mütəxəssisləri və ya dəstək qrupları bu prosesdə faydalı ola bilərlər.

Həmçinin bəzi hallarda, məsələn, anevrizma və ya şiş səbəbindən yaranan xəstəliklərdə, iflicə səbəb olan vəziyyəti aradan qaldırmaq üçün cərrahi müdaxilə lazım ola bilər.

Tez-tez verilən suallar

İnsult beyin qan damarlarında meydana gələn tıxanma və zədələnmələr nəticəsində yaranan bir xəstəlikdir. Təcili müdaxilə tələb edir. İnsultun zərər verdiyi bölgələrə yönəlmiş fərdi bir müalicə proqramı tətbiq olunur.

İflic olmadan əvvəl əlamətləri nələrdir?

İflic, adətən qəfil ortaya çıxır, lakin bəzi hallarda əvvəlcədən əlamətlər müşahidə edilə bilər. Xüsusilə işemik insultdan əvvəl şəxsdə baş ağrısı, müvəqqəti danışıq çətinliyi, ani müvazinət itkisi və ya müvəqqəti görmə problemləri kimi əlamətlər ortaya çıxa bilər.

İnsultun müalicəsi nə qədər çəkir?

İnsultun müalicəsi bir çox amildən asılı olaraq dəyişir və əksər hallarda iflicin şiddətinə və müalicəyə başlama vaxtına bağlı olaraq dəyişə bilər. Həmçinin, insanların ümumi sağlamlıq vəziyyətləri də müalicə müddətinə təsir edən bir amildir.

İlk müdaxilə və reabilitasiya prosesi, iflicin təsirlərini yüngülləşdirmək məqsədilə sürətli bir şəkildə həyata keçirilir. Fizioterapiya, nitq terapiyası və digər reabilitasiya üsulları uzunmüddətli bir prosesi əhatə edir və müalicə müddəti şəxsdə yaranan zədəyə və şəxsin ümumi sağlamlıq vəziyyətinə bağlı olaraq dəyişir.

İnsult qidalanma pozğunluqları, zərərli vərdişlər, altta yatan fərqli xəstəliklər kimi bir çox fərqli amil səbəbindən meydana gələ bilər. Müdaxilədə gecikmə olduqda həyati risk yaranır. Əlamətlər görüldükdə təcili müdaxilə üçün ən qısa zamanda tibbi yardım istənilməlidir.

Səhifənin məzmunu yalnız məlumat məqsədi daşıyır. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq həkiminizlə məsləhətləşin.