Bir çox insan həyatının müəyyən dövründə sakit bir otaqda oturarkən və ya gecə yatmağa çalışarkən qulağında küy, cingilti və ya uğultu hiss edir.
Kənardan heç bir səs gəlmədiyi halda eşidilən bu səslər tibbi dildə Tinnitus adlanır. Bu, özlüyündə bir xəstəlik deyil, adətən orqanizmdə gedən başqa bir problemin əlamətidir.
Əgər siz də “Qulağımda daimi səs var” deyirsinizsə, tək deyilsiniz. Bu, dünyada milyonlarla insanın qarşılaşdığı yayılmış bir vəziyyətdir. Bəs, qulaqda səs nədən yaranır? Bu sualın cavabı sadə bir qulaq kirindən tutmuş, daha ciddi nevroloji problemlərə qədər dəyişə bilər.
Bu məqalədə qulaq küyünün yaranma səbəblərini, növlərini və müalicə yollarını ətraflı şəkildə araşdıracağıq.
Tinnitus (qulaq küyü) nədir?
Tinnitus – xarici mühitdə heç bir akustik (səs) mənbəyi olmadan insanın bir və ya hər iki qulağında, bəzən isə başında səs eşitməsidir. Bu səs fərqli xarakterlərdə ola bilər:
- Cingilti (ən yayılmış forma)
- Uğultu
- Fit səsi
- Çıqqıltı
- Dəniz dalğası səsi
- Ürək döyüntüsü kimi döyünən səs (Pulsativ tinnitus)
Qulaqdakı bu səslər bəzən keçici olur (məsələn, çox səs-küylü bir konsertdən sonra), bəzən isə xroniki hala keçərək insanın həyat keyfiyyətini, yuxu rejimini və psixoloji vəziyyətini ciddi şəkildə pozur.
Qulaqda səs nədən yaranır? Əsas səbəblər
Xəstələrin ən çox verdiyi “Qulaqda səs nədən yaranır?” sualına cavab vermək üçün qulağın anatomiyasına və eşitmə sisteminə təsir edən faktorlara nəzər salmalıyıq.
Əsas səbəbləri aşağıdakı qruplara bölmək olar:
1. Eşitmə İtkisi və Yaş Faktoru (Presbiakuziya)
Tinnitusun ən yayılmış səbəbi daxili qulaqdakı tük hüceyrələrinin zədələnməsidir. Daxili qulaqda səs dalğalarını beyinə ötürən zərif tüklər yerləşir. Yaşlandıqca və ya yüksək səsə məruz qaldıqda bu hüceyrələr qırılır və ya zədələnir. Zədələnmiş hüceyrələr beyinə “yanlış siqnallar” göndərə bilər və beyin bu siqnalları səs kimi qəbul edir. Bu, adətən 60 yaşdan yuxarı insanlarda müşahidə olunur.
2. Yüksək Səs-küyə Məruz Qalma
Ağır sənaye maşınları, odlu silah səsləri, yüksək musiqi və ya qulaqlıqla (nauşnik) uzun müddət yüksək səslə musiqi dinləmək qulaqda qalıcı zədələr yarada bilər. Qısamüddətli məruz qalma müvəqqəti tinnitusa səbəb olsa da, təkrarlanan hallar qalıcı küyə yol açır.
3. Qulaq Kiri (Serumen) Tıxacı
Qulaq yolu vəzləri tərəfindən ifraz olunan qulaq kiri (serumen) qulağı qorumaq üçündür. Lakin bu kir yığılıb bərkiyərsə, xarici qulaq yolunu tıxaya bilər. Bu tıxanma həm eşitməni zəiflədir, həm də qulaq pərdəsinə təzyiq edərək küyün yaranmasına səbəb olur. Bu, qulaqda səs nədən yaranır sualının ən sadə və asan müalicə olunan cavabıdır.
4. Qulaq Sümükcüklərinin Kirəcləşməsi (Otoskleroz)
Orta qulaqda yerləşən kiçik sümüklərin (çəkic, zindan, üzəngi) hərəkətliliyinin pozulması və ya kirəcləşməsi səsin ötürülməsinə mane olur. Otoskleroz adlanan bu xəstəlik adətən irsi xarakter daşıyır və gənc yaşlarda başlayaraq tinnitusa səbəb olur.
5. Meniere Xəstəliyi
Daxili qulaq təzyiqinin artması ilə xarakterizə olunan Meniere xəstəliyi zamanı xəstələrdə üç əsas əlamət olur: baş gicəllənməsi (vertigo), eşitmə itkisi və qulaqda uğultu. Bu xəstəlik zamanı yaranan səs adətən aşağı tezlikli uğultu şəklində olur.
6. Dərman Preparatlarının Təsiri
Bəzi dərmanlar “ototoksik” (qulaq üçün zərərli) təsirə malikdir. Yüksək dozada aspirin, bəzi antibiotiklər (məsələn, gentamisin), sidikqovucular, xərçəng müalicəsində istifadə olunan dərmanlar və bəzi antidepresanlar qulaqda səs yarada bilər və ya mövcud səsi gücləndirə bilər.
7. Çənə Oynağı Problemləri (TMJ)
Gicgah-çənə oynağı (TMJ) qulağın dərhal önündə yerləşir. Dişləri sıxmaq (bruksizm), çənə oynağının iltihabı və ya anatomik pozğunluqları qulaqda ağrı və səs yarada bilər. Xüsusilə yemək yeyərkən və ya danışarkən səs artırsa, səbəb çənə oynağı ola bilər.
8. Baş və Boyun Travmaları
Qəza və ya zərbə nəticəsində baş və boyun nahiyəsinin zədələnməsi daxili qulağa, eşitmə sinirinə və ya beynin eşitmə mərkəzlərinə təsir edə bilər. Belə hallarda tinnitus adətən birtərəfli olur.
9. Damar problemləri və qan təzyiqi
Yüksək qan təzyiqi (hipertoniya) və ya ateroskleroz (damar kirəcləşməsi) qan axınını dəyişdirə bilər. Qulaq yaxınlığından keçən damarlarda qan axınının turbulentləşməsi xəstə tərəfindən “ürək döyüntüsü” şəklində (pulsativ tinnitus) eşidilə bilər.
Tinnitusun diaqnostikası: Həkim nələri yoxlayır?
Qulaqda səs nədən yaranır sualına dəqiq cavab tapmaq üçün həkim aşağıdakı müayinələri aparmalıdır:
- Fiziki Müayinə (Otoskopiya): Həkim qulaq pərdəsini, xarici qulaq yolunu yoxlayır. Qulaq kiri, yad cisim və ya iltihab əlamətləri axtarılır.
- Audioqram (Eşitmə Testi): Xüsusi səs keçirməyən otaqda xəstəyə qulaqlıq vasitəsilə müxtəlif tezliklərdə səslər verilir. Bu test eşitmə itkisinin olub-olmamasını və dərəcəsini təyin edir.
- Timpanoqram: Orta qulaq təzyiqini və qulaq pərdəsinin hərəkətliliyini yoxlayır.
- MRT və ya KT (Görüntüləmə): Əgər tinnitus birtərəflidirsə və ya həkim akustik nevroma (eşitmə sinirinin xoşxassəli şişi) kimi problemlərdən şübhələnirsə, Maqnit Rezonans Tomoqrafiya (MRT) tələb oluna bilər.
- Qan Analizləri: Qanazlığı (anemiya), qalxanabənzər vəzi xəstəlikləri və şəkərli diabeti yoxlamaq üçün edilir.
Qulaqda səsin (Tinnitus) müalicə yolları
Qulaqda səs (Tinnitusun) müalicəsi birbaşa onun yaranma səbəbindən asılıdır. “Möcüzəvi bir həb” yoxdur, lakin idarəetmə üsulları mövcuddur.
- Səbəbin Aradan Qaldırılması: Əgər səbəb qulaq kiridirsə, yuyulma aparılır. Əgər səbəb dərmandırsa, həkim dərmanı dəyişir. Damar problemləridirsə, kardioloq müalicə təyin edir.
- Eşitmə Cihazları: Eşitmə itkisi olan xəstələrdə eşitmə cihazı həm eşitməni bərpa edir, həm də ətraf səsləri gücləndirərək beyinin daxili küyə fokuslanmasını azaldır.
- Səs Terapiyası (Maskalama): “Ağ səs” (white noise) cihazları və ya xüsusi tətbiqlər vasitəsilə yağış səsi, okean səsi kimi sakitləşdirici fon səsləri yaradılır. Bu, beynin diqqətini tinnitusdan yayındırmağa kömək edir.
- TRT (Tinnitus Retraining Therapy): Bu, beynin tinnitusa alışması və onu “təhlükəli səs” kimi qəbul etməməsi üçün aparılan xüsusi psixoloji və akustik terapiyadır.
- Həyat Tərzi Dəyişiklikləri: Kofein, spirtli içkilər və nikotindən uzaq durmaq, stressi azaltmaq və yuxu rejimini tənzimləmək tinnitusun şiddətini azalda bilər.
Tez-Tez Verilən Suallar
Aşağıda pasiyentlərin bu mövzu ilə bağlı ən çox verdiyi sualları cavablandırdıq:
1. Qulaqda küy olması təhlükəlidirmi və nə zaman həkimə getməliyəm?
Əksər hallarda qulaq küyü həyati təhlükə daşımır. Lakin, əgər səs qəfil başlayıbsa, yalnız bir qulaqdadırsa (birtərəfli), bərabərində baş gicəllənməsi və ya üz əzələlərində zəiflik varsa, dərhal həkimə müraciət etmək lazımdır. Bu, nevroloji bir problemin işarəsi ola bilər.
2. Qulaq cingiltisi üçün evdə hansı təbii müalicə üsulları var?
Tibb elmində təsdiqlənmiş “təbii müalicə” yoxdur, lakin vəziyyəti yüngülləşdirmək üçün ginkqo biloba, B12 vitamini və sink əlavələri bəzi xəstələrdə effektli ola bilər. Ancaq bu əlavələri həkimlə məsləhətləşmədən qəbul etmək olmaz. Ən yaxşı ev üsulu, sakit mühitdə fon musiqisi (məsələn, ventilyator səsi) istifadə etməkdir.
3. Stress və əsəb qulaqda səs yarada bilərmi?
Bəli, birmənalı olaraq. Stress və narahatlıq (anxiety) sinir sistemini gərginləşdirir. Bu zaman beyin bədəndən gələn siqnallara qarşı daha həssas olur və mövcud olan yüngül tinnitusu daha şiddətli hiss etməyə başlayırsınız. Stressin idarə olunması müalicənin vacib hissəsidir.
4. Qulağımda ürək döyüntüsü kimi səs eşidirəm, bu nədir?
Buna “pulsativ tinnitus” deyilir. Bu, adətən qulaq küyünün digər növlərindən fərqlidir və mexaniki səbəblərlə bağlı olur. Yüksək qan təzyiqi, boyun damarlarında daralma və ya qulaq ətrafındakı damar patologiyaları buna səbəb ola bilər. Mütləq şəkildə damar müayinəsi (Doppler) tələb olunur.
5. Tinnitus tamamilə sağalırmı?
Əgər tinnitusun səbəbi qulaq kiri, infeksiya və ya müvəqqəti səs travmasıdırsa, səbəb aradan qalxanda səs də tamamilə keçir. Lakin xroniki eşitmə itkisi ilə bağlı olan tinnitus tam yox olmaya bilər. Belə hallarda məqsəd səsin tam kəsilməsi deyil, xəstənin bu səsə alışması və həyat keyfiyyətinə təsir etməməsini təmin etməkdir.
Nəticə və çağırış
Qulaqda yaranan səslər “beyninizin uydurması” deyil, real fizioloji bir prosesin nəticəsidir. “Qulaqda səs nədən yaranır?” sualının cavabı fərdi olaraq dəyişir və düzgün diaqnoz uğurlu müalicənin açarıdır. Bu səslərlə yaşamağa məcbur deyilsiniz. Müasir tibb, istər cihazlar, istərsə də terapiya üsulları ilə bu problemi idarə etməyə imkan verir.
Əgər qulağınızda davamlı səs, cingilti və ya uğultu hiss edirsinizsə, vaxt itirmədən peşəkar həkim mütəxəssis ilə məsləhətləşin. Erkən müdaxilə, eşitmə sağlamlığınızı qorumaq üçün ən vacib addımdır.
Qeyd: Bu məqalə yalnız maarifləndirmə məqsədi daşıyır və həkim məsləhətini əvəz etmir.
